Հայաստանում ընդերքի վերահսկողության ոլորտում վերջին զարգացումները լուրջ հարցեր են առաջացնում պետական համակարգի աշխատանքի վերաբերյալ։ Իրավապահները մեկը մյուսի հետևից բացահայտում են ապօրինի հանքարդյունահանման դեպքեր, ինչը կասկածի տակ է դնում ոլորտի պատասխանատուների արդյունավետությունը։
Օրերս Սյունիքի մարզի Մեղրի համայնքում ապօրինի ընդերքօգտագործման և կաշառք ստանալու գործով կալանավորվել է համայնքի ղեկավար Խաչատուր Անդրեասյանը։ Այս վարույթի շրջանակում խափանման միջոցներ են կիրառվել նաև 6 այլ անձանց նկատմամբ։
Երկրորդ դեպքը գրանցվել է Գեղարքունիքի մարզի Լճաշեն գյուղում, որտեղ ընկերություններից մեկը տևական ժամանակ առանց թույլտվության արդյունահանում է իրականացրել համայնքապետարանից վարձակալած տարածքում։ Քրեական ոստիկանության բացահայտումից հետո ձերբակալվել է երեք անձ։
Հայաստանում գործում է Բնապահպանության և ընդերքի տեսչական մարմինը, որի կազմում առկա է հատուկ Ընդերքի վերահսկողության վարչություն։ Այս համակարգը պահվում է պետական բյուջեի հաշվին, որպեսզի մասնագիտացված տեսուչները կանխեն ապօրինությունները, այլ ոչ թե դրանք ամիսներ անց հայտնաբերեն ոստիկանները։
Ուշագրավ է, որ 2026 թվականի մարտի 17-ին Նիկոլ Փաշինյանի մասնակցությամբ անցկացված համաժողովում տեսչական մարմնի ղեկավար Հովհաննես Մարտիրոսյանն ու վարչության պետ Վահան Գրիգորյանը նոմինացվել էին «Տեխնոլոգիական լուծումներով խթանված նորարարություն» անվանակարգում։ Այս առաջադրումը կատարվել էր Արայիկ Հարությունյանի առաջարկով։ Ընդ որում, 2025 թվականին Հովհաննես Մարտիրոսյանի տարեկան աշխատավարձը կազմել է 18 միլիոն դրամ, ხოლო Արայիկ Հարությունյանինը՝ 31.5 միլիոն դրամ։
Ստեղծված իրավիճակում անհասկանալի է մնում, թե որն է եղել այդ նորարարության իրական արդյունքը։ Երբ կարճ ժամանակահատվածում տարբեր մարզերում ի հայտ են գալիս նմանօրինակ չարաշահումներ, ակնհայտ է դառնում պետական վերահսկողության ձախողումը։ Եթե քննությամբ պարզվի, որ պաշտոնատար անձինք իմացել են ապօրինությունների մասին և անգործություն են մատնել, ապա նրանք ևս պետք է ենթարկվեն պատասխանատվության։
Ստեղծված իրավիճակը ցույց է տալիս, որ պետական վերահսկողության յուրաքանչյուր օղակ պետք է գնահատվի բացառապես տեսանելի արդյունքներով, այլ ոչ թե պաշտոնական միջոցառումների ժամանակ տրվող ձևական նոմինացիաներով կամ բարձր աշխատավարձերով։ Երբ մասնագիտացված տեսչական մարմնի փոխարեն ապօրինությունները հայտնաբերում է ոստիկանությունը, համակարգի արդյունավետության հարցը դառնում է ավելի քան հստակ։
Առաջիկայում իրավապահ մարմինների քննությունը ցույց կտա, թե արդյոք պատասխանատու պաշտոնյաների գործողություններում առկա է եղել անբարեխիղճ վերաբերմունք կամ անգործություն։ Այս դեպքերի հետագա ընթացքը կարևոր ցուցիչ է լինելու պետական ապարատի ինքնամաքրման և պատասխանատվության սահմանման տեսանկյունից։
