Կարլ Դայսերոթը, Պետեր Հեգեմանը և Գեորգ Նագելը արժանացել են 2026 թվականի Նոբելյան մրցանակի բժշկության կամ ֆիզիոլոգիայի բնագավառում՝ «լույսով կառավարվող իոնային անցուղիների և օպտոգենետիկայի վերաբերյալ հայտնագործությունների համար»։ Մրցանակի մասին հայտարարվել է հոկտեմբերի 5-ին։
54-ամյա ամերիկացի Կարլ Դայսերոթը, 71-ամյա գերմանացի Պետեր Հեգեմանը և 73-ամյա գերմանացի Գեորգ Նագելը կստանան 12 միլիոն շվեդական կրոն՝ մոտ 1.2 միլիոն դոլար, որը մի քանի դափնեկիրների դեպքում բաժանվում է նրանց միջև։
Նոբելյան կոմիտեի գնահատմամբ՝ օպտոգենետիկան հնարավորություն է տալիս կենդանի ուղեղում միացնել կամ անջատել առանձին նյարդային բջիջների ակտիվությունը։ Այս մեթոդն այսօր կիրառվում է աշխարհի լաբորատորիաներում՝ ուղեղի աշխատանքի գաղտնիքները ուսումնասիրելու համար։
Հեգեմանն ու Նագելը միաբջիջ ջրիմուռի մեջ հայտնաբերել են կարևոր սպիտակուցը, իսկ Դայսերոթը այն վերածել է նյարդային բջիջների համար լույսով կառավարվող «անջատիչի»։ Նոբելյան հանձնաժողովի գնահատմամբ՝ այս հայտնագործությունները հիմք են դրել նեյրոգիտության նոր դարաշրջանի համար։
Երկար ժամանակ գիտնականները փորձում էին հասկանալ, թե ինչպես է ուղեղը կառավարում զգացմունքները, վարքագիծն ու մարմնի գործառույթները, սակայն նախկին մեթոդները թույլ չէին տալիս ապացուցել դրանց միջև պատճառահետևանքային կապերը։ Օպտոգենետիկան փոխել է այդ հնարավորությունները՝ թույլ տալով ուղեղի աշխատանքը ուսումնասիրել ավելի ճշգրիտ մակարդակով։
Բժշկության կամ ֆիզիոլոգիայի մրցանակով ավանդաբար մեկնարկում է Նոբելյան մրցանակների ամենամյա շնորհումների շարքը։ Առաջիկա օրերին կհայտարարվեն նաև ֆիզիկայի, քիմիայի, գրականության, խաղաղության և տնտեսագիտության բնագավառների մրցանակակիրները։
Այս հայտնագործությունների առանձնահատկությունն այն է, որ դրանք ոչ միայն նոր գործիք են տվել նյարդաբանությանը, այլև փոխել են ուղեղի ուսումնասիրության մոտեցումը՝ թույլ տալով առանձնացնել կոնկրետ նյարդային բջիջների ակտիվությունը և դիտարկել դրա կապը վարքագծի ու մարմնի գործառույթների հետ։
Դափնեկիրների աշխատանքի նշանակությունը հատկապես տեսանելի է այն փաստով, որ օպտոգենետիկան արդեն կիրառվում է աշխարհի տարբեր լաբորատորիաներում։ Այսինքն՝ մրցանակը տրվել է ոչ միայն հիմնարար գիտական բացահայտման, այլև մի մեթոդի համար, որն այսօր շարունակում է ընդլայնել ուղեղի մասին գիտելիքները։
Այս մրցանակի առանձնահատուկ կողմը այն է, որ խոսքը միայն ուղեղի աշխատանքի մասին նոր գիտելիքի մասին չէ։ Օպտոգենետիկան գիտնականներին տվել է գործիք, որով հնարավոր է ավելի հստակ ուսումնասիրել առանձին նյարդային բջիջների դերը և հասկանալ՝ ինչպես է դրանց ակտիվությունը կապված ուղեղի գործառույթների հետ։ Այդ հնարավորությունը կարևոր է հատկապես այն պատճառով, որ նախկին մեթոդները հաճախ չէին տալիս պատճառահետևանքային կապը հաստատելու նույն մակարդակի հնարավորություն։
Միաժամանակ, հոդվածում ներկայացված փաստերը ցույց են տալիս, որ հայտնագործությունն արդեն անցել է միայն տեսական գիտության սահմանները։ Մեթոդը կիրառվում է աշխարհի լաբորատորիաներում, իսկ դրա հիմքում ընկած աշխատանքը կապում է միաբջիջ ջրիմուռի ուսումնասիրությունը և նյարդային բջիջների լուսային կառավարման հնարավորությունը։
