ԱՄՆ-ի Սալկի ինստիտուտի գիտնականները ստեղծել են Superb-seq մեթոդը, որը թույլ է տալիս բացահայտել CRISPR գենային խմբագրման ընթացքում ԴՆԹ-ում առաջացող ինչպես նախատեսված, այնպես էլ անցանկալի փոփոխությունները և հասկանալ, թե դրանք ինչպես են ազդում առանձին բջիջների աշխատանքի վրա։ Նոր մեթոդը կարող է օգնել բարելավել գենային թերապիաների անվտանգությունը։
2012 թվականին CRISPR/Cas9 տեխնոլոգիայի հայտնագործությունը նոր հնարավորություններ բացեց գենետիկայի ոլորտում։ Այն գիտնականներին թույլ տվեց ԴՆԹ-ի որոշակի հատվածներ կտրել, հեռացնել կամ փոխարինել՝ նպատակ ունենալով ուսումնասիրել գեների աշխատանքը և բուժել ժառանգական հիվանդությունները։ Սակայն տեխնոլոգիան ունի լուրջ խնդիր. երբեմն այն փոփոխություններ է առաջացնում նաև այն հատվածներում, որոնց վրա գիտնականները չէին նախատեսել ազդել։
Գոյություն ունեցող մեթոդները կարողանում են հայտնաբերել նման անցանկալի փոփոխությունների տեղը, բայց չեն պարզում, թե կոնկրետ որ բջիջներում են դրանք առաջացել և ինչպես են ազդել դրանց աշխատանքի վրա։ Superb-seq-ը լրացնում է այդ բացը՝ համատեղելով Cas9 գենային խմբագրումը, փոփոխությունները գրանցող ԴՆԹ-ի կարճ հաջորդականությունը և առանձին բջիջների ՌՆԹ-ի վերլուծությունը։
Գիտնականները մեթոդը փորձարկել են երեք տարբեր բջջային գծերի 34 հազար բջիջների վրա։ Լաբորատորիայում աճեցված մարդկային լեյկեմիայի 10 հազար բջիջների խմբում այն հայտնաբերել է գենային փոփոխությունների 43 տեղամաս, որոնցից 36-ը եղել են չնախատեսված, ինչպես նաև հայտնաբերել է փոփոխված 5761 բջիջ։
Հետազոտողները պարզել են նաև, որ Superb-seq-ը հայտնաբերում է գեների ակտիվության այն փոփոխությունները, որոնք չեն երևում մինչ այժմ կիրառվող մեթոդներով։ Այն նաև ավելի ամբողջական պատկեր է տալիս, քան նախկին Perturb-seq մեթոդը, որը ցույց էր տալիս գեների ակտիվությունն ու օգտագործված ուղեցույց ՌՆԹ-ն, բայց ոչ բուն գենային փոփոխությունների արդյունքները։
Հետազոտության հեղինակները կարծում են, որ նոր մեթոդը կարող է կիրառվել հիմնարար գիտական ուսումնասիրություններում, դեղերի մշակման, անհատականացված բժշկության և մեքենայական ուսուցման մոդելների կատարելագործման համար։ Քանի որ մարդկանց գենոմները տարբեր են, նույն գենային խմբագրումը կարող է տարբեր մարդկանց մոտ տարբեր անցանկալի փոփոխություններ առաջացնել։ Superb-seq-ը կարող է օգնել բացահայտել այդ տարբերությունները և ընտրել ավելի անվտանգ բուժման տարբերակներ։
Աշխատանքը հրապարակվել է նոյեմբերի 16-ին՝ Nature Methods գիտական ամսագրում։ Հետազոտության հեղինակները նաև արտոնագրի հայտ են ներկայացրել նոր մեթոդի համար։
Գենային խմբագրման դեպքում հաջողությունը միայն այն չէ, որ գիտնականը կարողանում է փոխել իրեն անհրաժեշտ ԴՆԹ-ի հատվածը։ Նույնքան կարևոր է հասկանալ՝ այդ միջամտությունից հետո ինչ է կատարվում բջջի ներսում, քանի որ անցանկալի փոփոխությունը կարող է մնալ աննկատ, եթե հետազոտողները տեսնում են միայն դրա առաջացման տեղը, բայց ոչ հետևանքները։
Սա հատկապես կարևոր է այն ժամանակ, երբ CRISPR-ը լաբորատոր գործիքից վերածվում է հիվանդությունների բուժման միջոցի։ Գենային թերապիայի անվտանգությունը գնահատելու համար անհրաժեշտ է հասկանալ ոչ միայն նախատեսված փոփոխության արդյունքը, այլև այն, թե ինչ այլ փոփոխություններ են առաջացել և արդյոք դրանք ազդում են բջջի բնականոն աշխատանքի վրա։ Superb-seq-ի առավելությունն այդ կապը բացահայտելու հնարավորությունն է։
Այնուամենայնիվ, ներկայացված արդյունքները դեռ չեն նշանակում, որ մեթոդն ինքնին լուծել է գենային թերապիայի անվտանգության բոլոր խնդիրները։ Առայժմ այն փորձարկվել է երեք բջջային գծերի վրա, իսկ դրա հետագա կիրառությունը պետք է ցույց տա, թե որքանով է արդյունավետ տարբեր գենետիկական պայմաններում։

