Ինդոնեզիայի Սուլավեսի կղզում հնագետները հայտնաբերել են հոգեմետ նյութի կանոնավոր օգտագործման ամենավաղ հետքերը։ Պարզվում է, որ որսորդ-հավաքողները դեռ 25 հազար տարի առաջ կանոնավոր կերպով ծծել են արեկայի արմավենու սերմերը՝ բեթելի ընկույզները, որոնք պարունակում են նյարդաակտիվ արեկոլին նյութ։ Այս եզրակացությանը մասնագետները հանգել են՝ ուսումնասիրելով երկու հին մարդկանց ատամների անսովոր վնասվածքները։
Կղզում գտնված երկու կմախքները տարբեր դարաշրջանների են պատկանում։ Առաջինը մահացել է 16-ից 25 հազար տարի առաջ, իսկ երկրորդը՝ մոտ 6300-7600 տարի առաջ։ Երկուսի ատամների վրա էլ նկատվել են խոր ակոսներ, որոնք, ըստ հետազոտողների, առաջացել են հենց բեթելի ընկույզը երկար ժամանակ ծծելու արդյունքում։ Փորձերը ցույց են տվել, որ դրա մեջ առկա արեկոլինը հզոր նյարդաակտիվ ազդեցություն ունի և կարող է կախվածություն առաջացնել։
Հին մարդիկ հավանաբար բեթելն օգտագործել են ատամի ցավը թեթևացնելու համար, քանի որ այն բերանում ժամանակավորապես թմրեցնող հատկություն ունի։ Այնուամենայնիվ, այս պրակտիկան ունեցել է նաև բացասական հետևանք՝ հանգեցնելով ատամների լուրջ վնասվածքների։ Հնագետ Ադամ Բրումը նշում է, որ հին մարդկանցից մեկի ատամի վնասվածքը հասել էր մինչև պուլպան, ինչը պետք է շատ ցավոտ լիներ։
Սա նշանակալի բացահայտում է, քանի որ վկայում է այն մասին, որ մարդիկ հոգեակտիվ բույսերին ծանոթ են եղել դեռևս նստակյաց կյանքին ու գյուղատնտեսությանը անցնելուց շատ առաջ։ Այսօր բեթել ծամելու սովորույթը տարածված է աշխարհի մոտ 600 միլիոն մարդու շրջանում, սակայն ժամանակակից խառնուրդները հաճախ պարունակում են ծխախոտ, ինչը մեծացնում է քաղցկեղի վտանգը։ Հնարավոր է՝ այսօրվա մշակութային ավանդույթը սկիզբ է առել հենց այդ հեռավոր ժամանակների պարզ ցավազրկման միջոցից։
Հետաքրքիր է, որ այս հայտնագործությունը վերադասավորում է մարդկային սովորությունների մասին մեր պատկերացումները՝ ցույց տալով, թե որքան վաղ են մարդիկ սկսել փնտրել ու գտնել շրջակա միջավայրի բույսերից իրենց ինքնազգացողության վրա ազդող միջոցներ։ Թեև 25 հազար տարի առաջ ապրող մարդիկ դեռ չէին զբաղվում երկրագործությամբ, նրանք արդեն իսկ ունեին կայուն սովորություններ, որոնք հաճախ մերօրյա ավանդույթների արմատներն են հանդիսանում։ Իհարկե, նյութի պարբերական օգտագործումն այդ ժամանակ չուներ ժամանակակից արդյունաբերական մասշտաբներ, բայց այն փաստը, որ ատամների վնասվածքները վկայում են կանոնավորության մասին, բավականին անսպասելի է։
Սա վկայում է այն մասին, որ մարդկային որոնումները՝ գտնելու բնության մեջ ցավը թեթևացնող կամ հոգեվիճակը փոխող միջոցներ, ունեն անհամեմատ ավելի հին արմատներ, քան ենթադրում էինք։ Երբ մենք դիտարկում ենք 25 հազար տարվա վաղեմության այս վնասվածքները, հասկանում ենք, որ մարդու կողմից իր շրջակա միջավայրը «կառավարելու» և օգտակար հատկություններ գտնելու մղումը նախորդել է անգամ քաղաքակրթության հիմքերին։
Հարց է առաջանում՝ արդյո՞ք այսօրվա 600 միլիոն օգտատերերի սովորությունը դեռ կլիներ մեր կյանքի մասը, եթե հնագույն որսորդները ժամանակին չբացահայտեին արեկայի արմավենու ազդեցությունը։ Պատմությունը ցույց է տալիս, որ մշակութային ավանդույթները հաճախ ծնվում են զուտ գոյատևման պարզունակ անհրաժեշտությունից։
