Տասնամյակներ շարունակ գիտնականները մանրակրկիտ ուսումնասիրել են ուղեղի բջիջները, նյարդային կապերը, գեներն ու սպիտակուցները, սակայն լիպիդները՝ ճարպային այս կարևորագույն մոլեկուլները, շատ ավելի քիչ ուշադրության էին արժանացել։ Լիպիդները կազմում են նեյրոնների թաղանթները, ապահովում են նյարդաթելերը պաշտպանող միելինային շերտը և առանցքային դեր են խաղում բջիջների միջև կապի հարցում։
Ավանդական մեթոդներով դժվար էր որոշել առանձին լիպիդների տեղը, ինչի պատճառով ուղեղի քիմիական կազմակերպվածությունը մնում էր անհասկանալի։
Լոզանի դաշնային պոլիտեխնիկական դպրոցի (EPFL) հետազոտողները ստեղծել են մկան ուղեղում լիպիդների բաշխման մանրամասն քարտեզը՝ Lipid Brain Atlas-ը։ Մաս-սպեկտրոմետրիայի և մեքենայական ուսուցման միջոցով նրանք 11 մկների ուղեղի 109 կտրվածքներում հետազոտել են 172 տարբեր լիպիդներ՝ կատարելով մոտ 7 միլիոն չափում։ Արդյունքում մասնագետները բացահայտել են 539 քիմիապես տարբեր գոտիներ, որոնք անվանել են «լիպիզոններ»։ Պարզվել է, որ լիպիդները յուրահատուկ փոստային ինդեքսների պես նույն քիմիական հասցեն են տալիս իրարից հեռու, բայց կապված հատվածներին։
Ուսումնասիրությունը նաև անակնկալ տվյալներ է բացահայտել հղիության շրջանի վերաբերյալ։ Հղի մկների մոտ լիպիդային կազմի էական փոփոխություններ են գրանցվել, որոնք զգալիորեն գերազանցել են արու և էգ մկների սովորական տարբերությունները։ Հատկապես մեծ փոփոխություններ են եղել ուղեղի կեղևում, իսկ սպիտակ նյութում կտրուկ աճել է միելինի կարևոր բաղադրիչ համարվող գալակտոզիլցերամիդի մակարդակը։ Սա ցույց է տալիս, որ հղիության ընթացքում օրգանիզմի պահանջներին հարմարվելու համար ուղեղը վերակառուցում է իր աշխատանքը։
Ստեղծված ատլասը բաց հասանելի է համացանցում և օգնելու է ավելի լավ հասկանալ ծերացման գործընթացները, ինչպես նաև դեպրեսիայի ու Ալցհեյմերի հիվանդության առաջացման պատճառները։
Մինչ այժմ նյարդաբանությունը հիմնականում կենտրոնացած էր գեների ու սպիտակուցների վրա, իսկ ճարպերը դիտարկվում էին լոկ որպես պասիվ պաշտպանիչ շերտ։ Այս հետազոտությունը կոտրում է այդ կարծրատիպը։ Եթե ուղեղի տարբեր բջիջներ իրար հետ հաղորդակցվում են նաև քիմիական ճարպային ծածկագրերով, ապա նեյրոդեգեներատիվ հիվանդությունների բուժման մեթոդները պետք է արմատապես վերանայվեն։
Related News
Մյուս կողմից՝ պետք է հաշվի առնել, որ խոսքը դեռևս կենդանական մոդելի մասին է։ Մկան ուղեղի քարտեզը չի կարելի ուղղակիորեն տեղափոխել մարդու վրա։ Բայց ինքնին մեթոդաբանությունը, որը ցույց է տալիս, թե ինչպես է հղիությունը վերակազմավորում նյարդային կապերը, լուրջ հիմք է ստեղծում մարդու ուղեղի հետագա հետազոտությունների համար։
