Հնագետները Սուդանի Հին Դոնգոլա քաղաքում հայտնաբերել են միջնադարյան Նուբիայի խոշորագույն քրիստոնեական կառույցներից մեկի՝ Հիսուսի մեծ եկեղեցու ճարտարապետական տարրերը։ Պեղումների ընթացքում մասնագետներն առաջին անգամ հասել են տաճարի հատակի սկզբնական մակարդակին և գտել մոնումենտալ սանդուղք։
Պեղումներն իրականացնում են Վարշավայի համալսարանի և Սուդանի հնությունների ու թանգարանների ազգային կորպորացիայի մասնագետները։ Նախնական գնահատականներով՝ շենքն ունեցել է մոտ 47 մետր լայնություն, 57 մետր երկարություն, իսկ բարձրությունը կարող էր հասնել 21 մետրի։ Սանդուղքի հարևանությամբ որոշ պատեր պահպանվել են մոտ 11 մետր բարձրությամբ։
Արշավախմբի ղեկավար, Վարշավայի համալսարանի Միջերկրածովյան հնագիտության կենտրոնի պրոֆեսոր Արթուր Օբլուսկին նշել է, որ շենքն ավելի մեծ է եղել, քան Վաշինգտոնի Սպիտակ տունը, և հետազոտողները մտադիր են շարունակել դրա պեղումները։ Նրա կարծիքով՝ եկեղեցին կարող էր ճարտարապետական օրինակ ծառայել Նուբիայի և, հնարավոր է, Աֆրիկայի ավելի լայն տարածաշրջանի այլ կառույցների համար։ Գիտնականը դրա պատմական նշանակությունը համեմատել է ներկայիս Ստամբուլի Սուրբ Սոֆիայի տաճարի նշանակության հետ։
Հին Դոնգոլան Նեղոսի արևելյան ափին էր և միջնադարում Մակուրիայի քրիստոնեական թագավորության կենտրոնն էր։ Թագավորությունն ընդունել է քրիստոնեությունը VI դարում, որից հետո քաղաքը դարձել է կրոնական ու մշակութային կարևոր կենտրոն՝ բազմաթիվ եկեղեցիներով, վանքերով և մեծ կառույցներով։ Քաղաքի ծաղկումը շարունակվել է մինչև XIV դարը։
Պեղումների ընթացքում Հիսուսի մեծ եկեղեցու վերին մակարդակում հայտնաբերվել է նաև փոքր եկեղեցի։ Թեև դրա մեծ մասը չի պահպանվել, հնագետները գտել են նկարազարդ սվաղի բեկորներ և հունարեն արձանագրություններ։ Պահպանված կտորները վկայում են, որ պատերը զարդարված են եղել որմնանկարներով։ Դրանք պահելու համար արդեն վեց մեծ դարակաշարային բաժանմունք է անհրաժեշտ եղել։
Գտնված արձանագրություններից մեկը Սամուել մարգարեի մոր՝ Աննայի աստվածաշնչյան աղոթքի մի հատվածն է։ Այն գրված է եղել հունարեն՝ կոկիկ գրքային ձեռագրով, իսկ տառերի բարձրությունը մոտ կես սանտիմետր է։
Հին Դոնգոլայի պեղումները ցույց են տալիս, թե որքան մեծ կարող էր լինել քրիստոնեական մշակույթի դերը Աֆրիկայում՝ Կոստանդնուպոլսից դուրս։ Հիսուսի մեծ եկեղեցու չափերն ու հնարավոր ազդեցությունը թույլ են տալիս ենթադրել, որ Մակուրիայի թագավորությունը միայն տարածաշրջանային քաղաքական կենտրոն չէր, այլ նաև ճարտարապետական և կրոնական ավանդույթների ձևավորման կարևոր վայր։
Այս գտածոյի արժեքը միայն շինության չափերով չի սահմանափակվում։ Փոքր եկեղեցու որմնանկարների մնացորդներն ու հունարեն արձանագրությունները լրացնում են այն պատկերը, որը հնարավոր չէ վերականգնել միայն մեծ կառույցների ուսումնասիրությամբ։ Այստեղ կարևոր է նաև ժամանակի գործոնը. Սուդանում շարունակվող պատերազմը վտանգում է մշակութային ժառանգությունը, իսկ յուրաքանչյուր նոր պեղում հնարավորություն է տալիս պահպանել պատմության այն հատվածը, որը դեռ չի հասցրել ուսումնասիրել գիտությունը։ Հին Դոնգոլայի դեպքում հետազոտությունների շարունակությունը հատկապես կարևոր է, քանի որ հայտնաբերված կառույցի ամբողջական նշանակությունը դեռ պարզելու կարիք ունի։
