2026 թվականի սեպտեմբերի 16-ին Ռուբեն Վարդանյանը հրապարակային ուղերձ է հղել Ադրբեջանի Հանրապետության Մարդու իրավունքների պաշտպան Սաբինա Ալիևային, որը նախկինում պատրաստակամություն էր հայտնել աջակցելու հայ դատապարտյալների իրավունքների պաշտպանության հարցում։
Վարդանյանը Հայաստանի ևս 18 քաղաքացիների հետ գտնվում է Ումբակի քրեակատարողական համալիրում։ Իր ուղերձում նա ներկայացրել է մի շարք խնդիրներ՝ ընդգծելով, որ դրանք հակասում են նաև Ադրբեջանի օրենսդրությանը։ Նա հղում է կատարել Պատիժների կատարման օրենսգրքին և դատապարտյալների իրավունքների մասին գրքույկին, որը Մարդու իրավունքների պաշտպանի գրասենյակը բանտարկյալներին տրամադրել էր այս տարվա ապրիլին։ Նրա խոսքով՝ այդ իրավունքները պետք է պահպանվեն՝ անկախ մեղադրանքի հոդվածից, ազգությունից, կրոնից կամ քաղաքացիությունից։
Բարձրացված խնդիրների թվում են ամենշաբաթյա հեռախոսազանգերի բացակայությունը և տեսազանգերի անհասանելիությունը, ինչի հետևանքով որոշ բանտարկյալներ գրեթե երեք տարի չեն տեսել իրենց երեխաներին։ Վարդանյանը նաև նշել է, որ հնարավոր չէ նույնիսկ սեփական միջոցներով բժշկական հետազոտություններ անցնել, նոտարական ծառայությունների մերժման պատճառով հարազատների անունով լիազորագիր ձևակերպել, իսկ ֆիզիկական վարժությունները սահմանափակվում են շաբաթական մեկ անգամ՝ 20–40 րոպեով, թեև օրական նախատեսված է մեկ ժամ։ Նա նաև խոսել է դիմումներին ու բողոքներին գրավոր պատասխանների բացակայության մասին։
Կարմիր խաչի միջազգային կոմիտեի գործունեության դադարեցումից հետո, ըստ Վարդանյանի, բանտարկյալները զրկվել են ընտանիքների հետ կապի կարևոր ուղուց, և նրանց մեծ մասը ծանրոցներ չի ստանում։ Շատերը նաև միջոցներ չունեն բանտային խանութից սնունդ գնելու կամ հեռախոսազանգեր կատարելու համար։
Վարդանյանը հիշեցրել է նաև իր կնոջ՝ Վերոնիկա Զոնաբենդի նախաձեռնությունը։ Նա պատրաստ է մեկնել Բաքու, հանդիպել Մարդու իրավունքների պաշտպանի և Հայաստանի դատապարտված քաղաքացիների հետ, ինչպես նաև փոխանցել մոտ հազար նամակ, ծանրոցներ ու անհրաժեշտ իրեր, սակայն նրա դիմումները մնացել են անպատասխան։
Վարդանյանը Մարդու իրավունքների պաշտպանին առաջարկել է հանդիպել բանտարկյալների հետ և հետևել Ադրբեջանի օրենքների պահպանմանը՝ անկախ նրանից, թե որքան ժամանակ նրանք դեռ կանցկացնեն Ումբակիում։
Ուղերձի հիմնական առանձնահատկությունն այն է, որ բարձրացված խնդիրները ներկայացվում են ոչ միայն որպես բանտարկյալների առօրյա դժվարություններ, այլև կապվում են Ադրբեջանի գործող օրենսդրության ու դատապարտյալների իրավունքների մասին պաշտոնական գրքույկի դրույթների հետ։ Այդ մոտեցումը քննարկումը տեղափոխում է կոնկրետ իրավունքների պահպանման դաշտ, քանի որ Վարդանյանը մատնանշում է այն նորմերը, որոնք, իր ներկայացմամբ, պետք է գործեն անկախ անձի քաղաքացիությունից կամ մեղադրանքի հոդվածից։
Առանձնապես զգայուն է ընտանիքների հետ կապի հարցը։ Եթե մարդը երկար ժամանակ չի կարողանում տեսնել իր երեխաներին, հեռախոսով խոսել կամ ստանալ ընտանիքից ուղարկված ծանրոցներ, ապա խնդիրը սահմանափակվում է ոչ միայն կենցաղային անհարմարությամբ։ Նույն համատեքստում է նաև Վերոնիկա Զոնաբենդի առաջարկած օգնությունը, որի վերաբերյալ, ըստ հրապարակված ուղերձի, պատասխան չի ստացվել։ Այստեղ դեռ բաց է մնում այն հարցը, թե ներկայացված խնդիրների վերաբերյալ ինչ արձագանք և ինչ գործնական քայլեր կարող են հաջորդել Մարդու իրավունքների պաշտպանի կողմից։
